Mâlik: zındıklar yakalandıklarında tövbeye çağrılmadan öldürülür
Arapça metin
Sayfanın tamamı
Çeviri
Kelime kelime
zındıklar ve onlar gibi olanlar misali مِثْلُ الزَّنَادِقَةِ وَأَشْبَاهِهِمْ* üzerlerine muttali olunduğunda إِذَا ظُهِرَ عَلَيْهِمْ* ve tövbeye çağrılmazlar وَلَمْ يُسْتَتَابُوا* çünkü tövbeleri bilinemez لِأَنَّهُ لَا تُعْرَفُ تَوْبَتُهُمْ* bize göre — Allah en iyi bilendir فِيمَا نُرَى - وَاللَّهُ أَعْلَمُ*
Satır altı görünüm
- مِثْلُ الزَّنَادِقَةِ وَأَشْبَاهِهِمْ: زنديق Farsça kökenli bir terimdir ve Kur'an'da geçmez. Sayfanın kendi tarifi: İslâm'dan çıkıp başkasına geçen, fakat bunu **gizleyen** kimse. Kur'an'ın tam bu kümeyi tarif eden kelimesi münâfıktır.
- إِذَا ظُهِرَ عَلَيْهِمْ: Meçhul fiil. Hükmü tetikleyen şey failin bir eylemi değil, başkalarının onun gizli hâline **muttali olması**dır.
- وَلَمْ يُسْتَتَابُوا: استتابة: X. bâb, ت-و-ب kökü — «tövbeye çağırmak». Aynı sayfanın devamı, küfrünü **açıkça** ilan eden için istitâbeyi şart koşar; kayıt gizlilik olduğu için burada kaldırılır.
- لِأَنَّهُ لَا تُعْرَفُ تَوْبَتُهُمْ: Hükmün gerekçesi bir bilgi iddiası değil bir **bilgisizlik** iddiasıdır: iç hâl bilinemediği için tövbe imkânı baştan kapatılır. Kur'an aynı bilinemezlikten (9:101) ters sonuç çıkarır.
- فِيمَا نُرَى - وَاللَّهُ أَعْلَمُ: Mâlik bu şerhin kendi re'yi olduğunu açıkça işaretler; sayfada hükmü nakil olarak sunmaz.
Kaynak
Bağlam
Pasaj el-Muvatta'nın «(١٨) باب القضاء فيمن ارتد عن الإسلام» bâbının açılış sayfasındadır (c.2 s.736) ve bâbın ilk rivayeti olan 15 numaralı hadisin hemen ardından gelen Mâlik'in kendi şerhidir.
Sayfa üç hamlede ilerler. (1) Rivayet: «مَنْ غَيَّرَ دِينَهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ» — Yahyâ'dan, Mâlik'ten, Zeyd b. Eslem'den, doğrudan Peygamber'e. (2) Daraltma: Mâlik hadisin umumunu kayıtlar — «bununla, Yahudilikten Hristiyanlığa ya da Hristiyanlıktan Yahudiliğe geçen, yahut bütün din mensuplarından dinini değiştiren kimse kastedilmemiştir; ancak İslâm [kastedilmiştir]». Yani hadisin lafzı her din değiştireni kapsayacak genişlikteyken Mâlik kapsamı yalnız İslâm'dan çıkışa indirir. (3) İkiye ayırma: çıkışını gizleyen (zındık) ile açıklayan ayrılır. Açıklayan tövbeye çağrılır, dönmezse öldürülür. Gizleyen ise «muttali olunduğunda öldürülür ve tövbeye çağrılmaz» — bu girdinin alıntısı budur.
Gerekçe sayfanın kendi cümlesindedir ve iki parçalıdır: «tövbeleri bilinemez» ve «küfrü gizleyip İslâm'ı ilan ediyorlardı». Yani hükmü doğuran şey işlenmiş bir fiil değil, failin iç hâlinin denetlenemezliğidir. Mâlik bunu bir nakil olarak değil kendi re'yi olarak sunar: «فِيمَا نُرَى - وَاللَّهُ أَعْلَمُ».
Sayfanın kendi çevresi hükmü iki yandan sınırlar. Önceki sayfa (c.2 s.735) bambaşka bir konudadır — hayvan ve yiyecek telefi. Sonraki sayfa (c.2 s.737) ise bâbın ikinci rivayetini taşır ve doğrudan bu hükme dokunur: Ebû Mûsâ'nın adamı, İslâm'dan sonra küfre dönen birini yakalayıp hemen boynunu vurduklarını söyleyince Ömer çıkışır — «Onu üç gün hapsedip her gün bir somun ekmek verseydiniz, belki tövbe eder ve Allah'ın emrine dönerdi, ya!» — ve ardından «Allahım, ben ne hazır bulundum, ne emrettim, ne de bana ulaştığında razı oldum» der. Yani istitâbenin kaldırılmasına dair kayıt, geleneğin kendi bâbının ikinci rivayetiyle gerilim hâlindedir.
Basılı nüshanın taşıdığı, dijital metnin taşımadığı bir kayıt daha var. Abdülbâkī, hadisin altına kendi tahrîcini koyar: rivayet Muvatta'nın bütün rivayetlerinde mürseldir (Zeyd b. Eslem doğrudan Peygamber'e, arada sahâbî yoktur); muttasıl hâli yalnız Buhârî'de, Eyyûb → İkrime → İbn Abbâs tarikiyle ve «من بدل دينه فاقتلوه» lafzıyla gelir. Bu apparat Shamela'nın dijital metninde hiç bulunmaz (bkz. tarama notu).
Önceki sayfanın sonu
Sonraki sayfanın başı
Mezheplerin konumu
| Hanefî | Mürted erkek öldürülür; tevbeye çağrılması müstehaptır, vâcip değildir. Mürted kadın öldürülmez; İslâm'a dönene kadar hapsedilir ve zorlanır. |
|---|---|
| Mâlikî | Çıkışını açıkça ilan eden mürted tövbeye çağrılır, dönmezse öldürülür; küfrünü gizleyip İslâm'ı ilan eden (zındık) ise muttali olunduğunda tövbeye çağrılmadan öldürülür, çünkü tövbesi bilinemez. Bu girdinin konusu olan sayfa budur. |
| Şâfiî | Mürted erkek de mürted kadın da öldürülür; kadın hakkında hüküm erkeğinkiyle aynıdır. |
| Hanbelî | Mürted üç gün tövbeye çağrılır ve sıkıştırılır; dönmezse öldürülür. Erkekle kadın arasında fark yoktur; İbn Kudâme bunda icmâ bulunduğunu söyler. |
Gelenek bunu nasıl savunur
Geleneğin savunması şu hatlarda kurulur, ve bir kısmı bizzat bu sayfadan gelir.
(1) Mâlik hadisi daraltır, genişletmez. Rivayetin lafzı «kim dinini değiştirirse» diyerek her din değiştireni kapsayacak genişliktedir; Mâlik bunu açıkça reddeder ve kapsamı yalnız İslâm'dan çıkışa indirir. Sayfa, bir cezayı genişleten değil sınırlayan bir metindir.
(2) İstitâbe kural, kaldırılması istisnadır. Aynı sayfa, çıkışını açıklayan mürted için tövbeye çağırmayı şart koşar ve bir topluluk söz konusu olduğunda dahi «İslâm'a davet edilsinler ve tövbeye çağrılsınlar» der. İstisna tek bir kayda bağlıdır: gizlilik.
(3) Zındık, fikrini değiştiren kişi değildir. Klasik kullanımda zandaka, özel bir kanaat değişimini değil örgütlü ve gizlenen bir yıkıcılığı adlandırır (Abbâsî döneminde Maniheist ağlar için kullanılışı buna örnektir). Savunuya göre burada cezalandırılan şey inanç değil, bir siyasî düzen içinde sürdürülen sistemli aldatmadır — modern hukukun casusluk ya da ihanet başlığına yakın bir şey.
(4) Gerekçe usûlîdir, ontolojik değil. Mâlik zındığın tövbesinin Allah katında kabul edilmeyeceğini söylemez; söylediği, bir mahkemenin onu doğrulayamayacağıdır. İstitâbe bir imkân tanıma usûlüdür ve sistematik takıyye karşısında usûl işlemez hâle gelir. Mâlikî fürûunda, yakalanmadan önce kendiliğinden tövbe eden zındığın tövbesinin kabul edilip edilmeyeceği ayrıca tartışılır — yani kapı büsbütün kapatılmış değildir.
(5) Geleneğin kendi frenleri kayıtlıdır. Bâbın ikinci rivayeti Ömer'in özet infaza çıkışmasıdır ve üç günlük mühleti şart koşar. Bunu kaydeden, hükmü veren kitabın kendisidir; yani gelenek kendi ihtiyat kaydını da taşır.
(6) Delil zinciri savunucular için de zayıftır ve bu bilinmektedir. Rivayetin Muvatta'daki hâlinin mürsel oluşu, kitabın kendi muhakkiki tarafından sayfanın altına yazılmıştır. Mâlikî usûlünde mürsel-i sahâbî ve ehl-i Medîne ameli delil sayıldığı için bu, mezhep içinde bir kusur değil, kabul edilmiş bir delil türüdür.
Bugün de böyle mi?
Kur'an ne diyor?
- 9:101 Metin açıkça söylüyor
﴿وَمِمَّنۡ حَوۡلَكُم مِّنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مُنَٰفِقُونَۖ وَمِنۡ أَهۡلِ ٱلۡمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى ٱلنِّفَاقِ لَا تَعۡلَمُهُمۡۖ نَحۡنُ نَعۡلَمُهُمۡۚ سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَيۡنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَىٰ عَذَابٍ عَظِيمٖ﴾ — Sayfanın gerekçesiyle âyetin öncülü aynıdır: iç hâl bilinemez. Sonuç zıttır. Âyet bilinemezliği doğrudan Peygamber'e söyler («onları sen bilmezsin») ve hükmü Allah'a havale eder («onları biz biliriz… onlara azap edeceğiz»). Yani Kur'an, tam bu kümede, bilinemezliği bir infaz gerekçesine değil bir yargı yetkisizliğine çevirir.
- 63:1-3 Metin açıkça söylüyor
﴿ٱتَّخَذُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ جُنَّةٗ… ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ فَطُبِعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ﴾ — Mâlik'in tarifi «كَانُوا يُسِرُّونَ الْكُفْرَ وَيُعْلِنُونَ الْإِسْلَامَ», bu sûrenin tarifinin neredeyse birebir karşılığıdır: yeminlerini kalkan edinen, «iman ettiler sonra küfrettiler» diye tavsif edilen bir küme. Kur'an bu kümeyi teşhis eder, bir sûre boyunca tasvir eder, kalplerinin mühürlendiğini söyler — ve haklarında bir infaz hükmü vermez. Verdiği talimat 9:84'te cenaze namazının kılınmamasıdır; yani yaşarken infaz değil, öldükten sonra bir tavır.
- 4:137 Metin açıkça söylüyor
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ٱزۡدَادُواْ كُفۡرٗا لَّمۡ يَكُنِ ٱللَّهُ لِيَغۡفِرَ لَهُمۡ وَلَا لِيَهۡدِيَهُمۡ سَبِيلَۢا﴾ — Âyetin tarif ettiği kişi, iman ile küfür arasında birden çok kez gidip gelmiştir. Bu tasvirin mümkün olması için o kişinin bu döngü boyunca hayatta ve serbest kalmış olması gerekir: ilk dönüşte öldürülen birinin ikinci ve üçüncü dönüşü olmaz. Kur'an bu kişiyi tarif eder ve hakkında yalnız mağfiretin ve hidâyetin kapanmasını bildirir — bir dünya cezası zikretmez.
- 3:86-90 Metin açıkça söylüyor
Bu pasaj, geleneğin lehine okunabilecek en güçlü metindir ve tam olarak okunmalıdır. 3:90 şöyle biter: ﴿لَّن تُقۡبَلَ تَوۡبَتُهُمۡ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلضَّآلُّونَ﴾ — «tövbeleri asla kabul edilmeyecektir». Mâlik'in cümlesiyle yüzeyde benzeşir. Fakat pasajın kendi dizisi iki şeyi ayırır. (a) Ceza kimindir: 3:87 karşılığı sayar — «Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti»; sayılan şey bir infaz değil bir lânettir ve fâili bir mahkeme değildir. (b) Kapı kapalı mıdır: hemen bir önceki âyet, 3:89, istisnayı koyar — ﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ﴾. Yani tövbe kapısı açıktır ve yalnız «küfrü artıranlar» için kapanır; kapatan da Allah'tır. Sayfa ile metin arasındaki fark burada nettir: Kur'an tövbenin kabulünü Allah'a bağlar, Mâlik tövbenin istenmesini mahkemeden kaldırır.
- 2:256 Metin açıkça söylüyor
﴿لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّ﴾ — Cümle mutlaktır ve gerekçesi de metnin kendisindedir: doğru ile eğri ayırt edilmiş olduğu için zorlamaya gerek yoktur. Ölüm tehdidi altında sürdürülen bir dinî mensubiyet, âyetin nefyettiği ikrâhın en ağır biçimidir. Ayrıca gerekçe, tam da bu sayfanın kurduğu düzenin neden işlemeyeceğini söyler: zorlama, açığa vurulan inancı değil gizleneni çoğaltır.
- 4:94 Metin açıkça söylüyor
﴿وَلَا تَقُولُواْ لِمَنۡ أَلۡقَىٰٓ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَٰمَ لَسۡتَ مُؤۡمِنٗا﴾ — Âyet, en gergin durumda (savaş yolunda) dahi karşıdakinin dış beyanının aksine bir iç hâl atfetmeyi yasaklar ve iki kez تَبَيَّنُوا («iyice araştırın») emrini verir. Zındık hükmünün mantığı bunun tersidir: dış beyan (İslâm'ı ilan) reddedilir ve yerine varsayılan bir iç hâl konur. Âyetin gerekçesi de ayrıca dikkate değerdir — كَذَٰلِكَ كُنتُم مِّن قَبۡلُ, «siz de önceden böyleydiniz».
- 5:54 Metinden çıkıyor
﴿مَن يَرۡتَدَّ مِنكُمۡ عَن دِينِهِۦ فَسَوۡفَ يَأۡتِي ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ﴾ — Kur'an'ın irtidâd fiilini bir topluluğa nispet ederek kullandığı yerde verdiği karşılık bir ceza değil bir ikamedir: gidenin yerine sevilen bir topluluk getirilir. Şart cümlesinin cevabı, beklenebilecek yerde bir yaptırım taşımaz.
Bu sayfanın sicile girmesinin sebebi verdiği ceza değil, cezayı gerekçelendirme biçimidir. Mâlik, zındığın öldürülmesini işlenmiş bir fiile bağlamaz; bilinemezliğe bağlar: «لِأَنَّهُ لَا تُعْرَفُ تَوْبَتُهُمْ». Yani hükmü doğuran şey mahkemenin bildiği değil, bilemediğidir. Bir hukuk düzeninde bilgisizlik normal olarak yaptırımı daraltan bir sebeptir; burada genişleten sebep olmuştur.
Kur'an aynı öncülü aynı küme hakkında kurar ve ters sonuca varır. 9:101 münâfıklardan söz ederken Peygamber'e doğrudan «onları sen bilmezsin, onları biz biliriz» der ve cezayı «sanu'azzibuhum» diye Allah'a nispet eder. 63:1-3 aynı kümeyi «yeminlerini kalkan edinen», «iman ettiler sonra küfrettiler» diye tarif eder — Mâlik'in «küfrü gizleyip İslâm'ı ilan ediyorlardı» cümlesiyle neredeyse aynı ifade. Kur'an bu insanları teşhis eder, tavsif eder, kalplerinin mühürlendiğini bildirir; hakkında verdiği tek somut talimat 9:84'te cenaze namazının kılınmamasıdır. Bir infaz hükmü yoktur. Bilinemezlik, metinde yargı yetkisinin sınırı olarak işler; sayfada ise yargı yetkisinin dayanağı hâline gelmiştir.
Aynı sonuca 4:137'nin yapısından da varılır. Âyet iman ile küfür arasında birden çok kez gidip gelen bir insanı tarif eder. Bu tasvirin anlamlı olabilmesi için o insanın döngü boyunca hayatta kalmış olması gerekir; ilk dönüşünde boynu vurulan birinin ikincisi olmaz. Metin bu kişiyi tarif ettiği hâlde onun için bir dünya cezası zikretmez.
Geleneğin bu okumaya karşı en güçlü metni 3:90'dır: «tövbeleri asla kabul edilmeyecektir». Yüzeyde Mâlik'in cümlesine yakındır ve dürüstlük gereği hafifletilmeden konmalıdır. Fakat pasajın kendi dizisi iki ayrımı zorunlu kılar. Birincisi: bir önceki âyet, 3:89, «bundan sonra tövbe edip ıslah edenler müstesna» diyerek kapıyı açık tutar; kapanma yalnız «küfrü artıranlar» içindir. İkincisi: 3:87 karşılığı sayarken bir infazdan değil bir lânetten söz eder ve fâili bir mahkeme değildir. Yani Kur'an tövbenin kabulünü Allah'a bırakır; sayfa ise tövbenin istenmesini mahkemeden kaldırır. Bunlar aynı şey değildir: biri ilâhî bir hükümdür, öteki bir usûl kararıdır.
Sayfanın lehine yazılması gerekenler de vardır ve bunlar küçük değildir. Mâlik hadisin umumunu daraltır: lafız her din değiştireni kapsayabilecekken o, kapsamı İslâm'dan çıkışa indirir ve Yahudilikten Hristiyanlığa geçeni açıkça dışarıda bırakır. Açıktan çıkanı istitâbe kapsamında tutar, hatta bir topluluk söz konusu olduğunda «İslâm'a davet edilsinler ve tövbeye çağrılsınlar» der. Ve bâbın ikinci rivayeti — sonraki sayfada — Ömer'in özet infaza çıkışması ve üç günlük mühlet istemesidir. Yani istitâbenin kaldırılması, geleneğin kendi bâbı içinde bile itirazsız bir kayıt değildir.
Delil zinciri de kayda değer. Hükmün üzerine kurulduğu rivayet, kitabın kendi muhakkikinin sayfa altına yazdığı gibi, Muvatta'nın bütün rivayetlerinde mürseldir; muttasıl hâli yalnız Buhârî'de bulunur. Mâlik'in üzerine bina ettiği şerh ise nakil değildir — «فِيمَا نُرَى» kaydıyla kendi re'yi olarak işaretlenmiştir. Mesele Mâlik'in içtihad etmiş olması değildir; içtihad meşrûdur. Mesele, denetlenemez bir iç hâl hakkındaki bir kanaatin, tövbe imkânını baştan kaldıran bir ölüm hükmüne dönüşmüş olmasıdır. Kur'an'ın aynı kanaat hakkında söylediği ise şudur: onları sen bilmezsin.